Okres ciąży jest wyjątkowym okresem w życiu kobiety i wymaga szczególnej troski zarówno w kontekście wsparcia psychologicznego, jak i odpowiedniej dbałości o dietę i styl życia. Ciąża zwiększa zapotrzebowanie organizmu na składniki odżywcze, dlatego poza dietą zalecenia ekspertów uwzględniają także suplementację składnikami kluczowymi dla prawidłowego przebiegu ciąży. Jakie są zalecenia specjalistów? Omówimy suplementację dla kobiet w ciąży zalecaną przez Polskie Towarzystwo Ginekologii i Położnictwa (PTGiP), a także podstawowe badania diagnostyczne, które należy wykonać na każdym etapie ciąży.
Dlaczego badania w ciąży są ważne?
Regularne wykonywanie badań w trakcie ciąży odgrywa ważną rolę w ocenie stanu zdrowia przyszłej mamy oraz umożliwia wczesne wykrycie ewentualnych nieprawidłowości, chorób czy wad genetycznych i rozwojowych u płodu. Wczesna diagnoza ma ogromne znaczenie, ponieważ współczesne metody medyczne pozwalają leczyć wiele schorzeń, w tym wady serca jeszcze w łonie matki lub bezpośrednio po narodzinach dziecka.
Wykrycie zaburzeń metabolicznych, takich jak cukrzyca ciążowa czy nadciśnienie tętnicze, jest niezwykle ważne, ponieważ umożliwia wdrożenie odpowiedniego leczenia i tym samym wspiera prawidłowy przebieg ciąży oraz zdrowy rozwój dziecka.
Jakie są pierwsze badania w ciąży?
Wizyty u ginekologa w pierwszych dwóch trymestrach ciąży odbywają się zwykle raz na cztery tygodnie. Pacjentki na wizytach są regularnie poddawane badaniu ginekologicznemu i badaniu ultrasonograficznemu, pomiarowi masy ciała i ciśnienia krwi. W pierwszych tygodniach ciąży zlecane są także kolejne badania takie jak:
- morfologia
- grupa krwi,
- ferrytyna
- stężenie glukozy na czczo
Lekarz zleca także badanie w kierunku toksoplazmozy, różyczki, HIV, kiły, CMV HCV, a także wykonywana jest badanie moczu. Zalecane jest także oznaczenie poziomu TSH, aby skontrolować czynność tarczycy. Pod koniec pierwszego trymestru około 11-14 tygodnia ciąży wykonywane jest także obowiązkowe badanie ultrasonograficzne oceniające budowę anatomiczno-fizjologiczną płodu oraz ryzyko wystąpienia wad genetycznych. Badana jest m.in. przezierność fałdu karkowego, długość siedzeniowo-ciemieniowa (tzw. parametr CRL) oraz oceniany jest rozwój czaszki, kręgosłupa oraz czynność serca.
Co suplementować w trakcie ciąży?
Od samego początku ciąży, a często już na etapie jej planowania, włączana jest także suplementacja prenatalna. Według rekomendacji PTGiP każda kobieta w ciąży powinna włączyć do suplementacji kwas foliowy, witaminę D, kwas DHA należący do rodziny omega-3, a także w zależności od zapotrzebowania żelazo i jod (po ustaleniach z lekarzem prowadzącym).
Foliany
Foliany są składnikami zmniejszającymi ryzyko wad cewy nerwowej, a ich suplementacja jest obecnie rekomendowana wszystkim kobietom w wieku prokreacyjnym ze względu na powszechność niedoborów tego składnika. Niedobór folianów może także wpływać na niedorozwój łożyska i ryzyko jego odklejenia, a także niską masę urodzeniową dziecka. Zgodnie z wytycznymi zapotrzebowanie na kwas foliowy wynosi 400 µg kwasu foliowego i 400 µg aktywnych folianów dziennie dla kobiet planujących ciążę, ale dawka może wzrastać w zależności od czynników ryzyka (cukrzyca, choroby zapalne jelit, otyłość czy stosowanie niektórych leków: metotreksat, metformina). W przypadku stwierdzonego w wywiadzie wysokiego ryzyka wad cewy nerwowej dawkę zwiększa się do 5 mg kwasu foliowego dziennie w okresie przedkoncepcyjnym.
Witamina D
Zgodnie z rekomendacjami do stałej suplementacji należy włączyć witaminę D, która jest składnikiem pożądanym również w kontekście prawidłowego rozwoju płodu. Wpływa ona bowiem na prawidłową masę urodzeniową, a także zmniejsza ryzyko infekcji u dziecka w pierwszych miesiącach jego życia. Rekomendowaną dawką jest 1500-2000 j.m. dziennie u kobiet z prawidłową masą ciała, najlepiej przyjmowanej wraz z posiłkiem . W przypadku kobiet z otyłością dawkę zwiększa się do 4000 j.m. na dobę, natomiast w przypadku potwierdzonego laboratoryjnie niedoboru witaminy D dawkę dobiera się indywidualnie w porozumieniu z lekarzem.
Kwasy omega-3
Ważny jest także wpływ odpowiedniej podaży kwasów omega-3, a zwłaszcza kwasu dokozaheksaenowego (DHA). Jest to krytyczny składnik dla prawidłowego rozwoju mózgu, a także siatkówki oka dziecka. Korzyści z suplementacji DHA płyną także w kierunku przyszłych mam. Badania wskazują, że suplementacja DHA zmniejsza ryzyko porodu przedwczesnego, a także stanu przedrzucawkowego. Dawka suplementacyjna jest uzależniona od podaży tłuszczów omega-3 wraz z dietą, ale jej minimalna porcja powinna wynosić 200 mg dziennie. Z uwagi na niskie spożycie ryb w Polsce zwykle włączane są dawki rzędu 500-600 mg dziennie DHA, co jest uznawane za bezpieczne i korzystne zarówno dla rozwijającego się płodu, jak i przyszłej mamy.
Jod
Suplementacja jodu w dawce 150-200 mcg na dobę jest także uwzględniona w aktualnych rekomendacjach PTGiP. Jod jest składnikiem kluczowym dla rozwoju mózgu, a jego niedobory mogą powodować zahamowanie rozwoju mózgu i upośledzenie umysłowe, a także zwiększać ryzyko kretynizmu u dziecka, co jest wynikiem wrodzonego niedoboru jodu. Suplementacja jodu jest zalecana u wszystkich kobiet bez chorób tarczycy. Z kolei u kobiet ze stwierdzonymi chorobami tarczycy suplementacja powinna przebiegać pod nadzorem lekarza w oparciu o kontrolę laboratoryjną (badania hormonów oraz przeciwciał przeciwtarczycowych).
Żelazo
Suplementacja żelaza w I trymestrze nie jest odgórnie zalecana, chyba, że wynika to z zaleceń lekarskich adekwatnych do stanu zdrowia ciężarnej, np. zdiagnozowanej anemii z wynikiem poniżej 11 g/dl i obniżonego poziomu ferrytyny. W celu monitorowania gospodarki żelazowej od początku ciąży zalecane jest oznaczanie poziomu ferrytyny, aby na możliwie wczesnym etapie wykryć niedobory żelaza.
Jakie badania wykonać w II trymestrze ciąży?
W drugim trymestrze ciąży kontynuowane są regularne morfologie krwi, badanie ogólne moczu, a także badanie ginekologiczne i USG na wizytach u ginekologa. Drugi trymestr obejmuje także tzw. USG połówkowe (ok. 18-22 tygodnia ciąży), które pozwala na zmierzenie dziecka, długość szyjki macicy, a także daje informację o płci.
Pomiędzy 24 a 26 tygodniem ciąży przeprowadzany jest także doustny test obciążenia glukozą (OGTT). Polega on na wypiciu przez ciężarną roztworu glukozy, dzięki czemu można ocenić gospodarkę węglowodanową oraz ryzyko cukrzycy ciążowej. W drugim trymestrze powtarzane są także badania na toksoplazmozę oraz przeciwciała anty-D u kobiet z czynnikiem Rh (-).
Suplementacja jest kontynuowana tak jak dotychczas. Jeżeli “magazyn żelaza”, czyli ferrytyna po 16 tygodniu ciąży spadnie poniżej wartości 60 mg/l włączana jest suplementacja żelazem w ilości max. 30 mg na dobę. Warto także dołączyć suplementację laktoferyną, która poprawia wchłanianie żelaza z przewodu pokarmowego, a także korzystnie oddziałuje na stan mikrobioty jelitowej i poprawia tolerancję na przyjmowane żelazo (doustne przyjmowanie żelaza często wiąże się z bólami brzucha czy zaparciami).
Jakie badania wykonuje się w III trymestrze ciąży?
W ostatnim etapie ciąży poza regularnym badaniem krwi i moczu, a także wizyt u ginekologa (badania położnicze oraz badanie USG), wykonywanych jest jeszcze kilka wizyt. Ponownie oznaczane są przeciwciała anty-D u kobiet z czynnikiem Rh(-), a jeśli są wskazania ok. 28-30 tygodnia ciąży podawana jest immunoglobulina anty-D.
Dodatkowo zlecane jest badanie laboratoryjne antygenu HBs określające zakażenie WZW typu B. Ponownie przeprowadzane jest badanie w kierunku HIV oraz VDRL. Pobierany jest także wymaz z pochwy i odbytu w kierunku paciorkowców beta- hemolizujących (pobranie ok. 35-37 tygodnia ciąży).
Suplementacja prenatalna jest kontynuowana. Niekiedy włączane jest leczenie niedoborów żelaza l, ponieważ 3 trymestr jest okresem krytycznym w kontekście rozwijania niedoborów żelaza. W II i III trymestrze wzrasta także znacząco zapotrzebowanie na DHA ze względu na intensywny rozwój układu nerwowego u płodu, dlatego należy pamiętać o jego regularnej suplementacji.
Dlaczego w ciąży tak często wykonuje się badanie moczu?
U kobiet w ciąży, na skutek ucisku powiększającej się macicy na pęcherz i moczowody oraz zmian w pH środowiska pochwy, częściej dochodzi do zakażeń układu moczowego i infekcji grzybiczych. W przypadku rozpoznania ZUM konieczne jest wdrożenie odpowiedniego leczenia, aby zapobiec powikłaniom takim jak wady rozwojowe płodu, poród przedwczesny czy nawet poronienie. Jeśli w przeszłości występowało u Ciebie zakażenie dróg moczowych, warto regularnie kontrolować stan zdrowia, najlepiej wykonując badanie ogólne moczu co dwa tygodnie. Takie badanie można przeprowadzić bez skierowania, a jego koszt wynosi kilkanaście złotych. Gdy w wynikach pojawią się bakterie, lekarz zleca zazwyczaj posiew moczu, aby określić ich rodzaj i dobrać skuteczną antybiotykoterapię.
Kalendarz badań w ciąży – podsumowanie
Podstawowa lista badań wykonywanych w czasie trwania ciąży stanowi fundament troski o zdrowie mamy i dziecka. Dzięki nim możliwe jest szybkie wykrycie ewentualnych nieprawidłowości, monitorowanie rozwoju płodu oraz odpowiednie reagowanie na zmiany zachodzące w organizmie kobiety. Współczesna diagnostyka pozwala nie tylko wcześnie rozpoznać zagrożenia, ale często także skutecznie je leczyć, jeszcze przed narodzinami maluszka.
Pamiętaj, że regularne wizyty u lekarza, przestrzeganie zaleceń dotyczących badań i suplementacji to najlepszy sposób, by zapewnić dziecku bezpieczny start w życie, a sobie spokojny i świadomy przebieg ciąży. To czas, w którym warto wsłuchiwać się w potrzeby swojego organizmu, dbać o równowagę i zaufać specjalistom, którzy towarzyszą Ci w tej wyjątkowej drodze do macierzyństwa.
Więcej informacji o diecie płodnościowej i diecie w ciąży oraz po porodzie znajdziesz także na naszym profilu facebookowym. A jeśli jeszcze jakieś pytania dotyczące diety płodnościowej, diety w ciąży, porodu czy połogu chodzą Ci po głowie, koniecznie napisz do nas za pośrednictwem profilu facebookowego.
-
- Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników dotyczące suplementacji u kobiet ciężarnych, 2020
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie standardu organizacyjnego opieki okołoporodowej: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20180001756/O/D20181756.pdf
- Suplementacja u kobiet w ciąży: https://farmaceuta-radzi.pl/rekomendacje-ptgip-dotyczace-suplementacji-w-czasie-ciazy/
- Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie opieki przedporodowej w ciąży o prawidłowym przebiegu: http://www.femmed.com.pl/wp-content/uploads/2013/02/rekomendacjaopiekaprzedporodowa.pdf
- A. Seremak-Mrozikiewicz, D. Bomba-Opoń, K. Drews, P. Kaczmarek, M. Wielgoś, and P. Sieroszewski, “Stanowisko Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników w zakresie suplementacji folianów oraz warunków stosowania dodatkowej suplementacji choliny i witamin B6 i B12 w okresie przedkoncepcyjnym , ciąży i połogu,” pp. 1–18, 2024.