Jod i selen w trakcie ciąży

Ciąża to wyjątkowy czas, w którym organizm kobiety pracuje na najwyższych obrotach, aby zapewnić rozwijającemu się dziecku wszystko, co niezbędne do prawidłowego wzrostu i rozwoju. Wśród wielu składników odżywczych, które odgrywają istotną rolę w tym procesie, jod i selen zajmują szczególne miejsce. Choć potrzebne są w śladowych ilościach, ich niedobór może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych zarówno dla matki, jak i dla dziecka.

Jod buduje tarczycę i jest podstawowym składnikiem hormonów tarczycy, które regulują metabolizm, wspierają pracę układu nerwowego, mięśniowego i krążenia. Selen z kolei pełni funkcję ochronną, wspiera odporność, chroni komórki przed stresem oksydacyjnym i współdziała z jodem w regulacji gospodarki hormonalnej. Wspólnie tworzą duet, który ma bezpośredni wpływ na rozwój mózgu dziecka, jego zdolności poznawcze oraz ogólną sprawność organizmu.

Czym jest jod i jakie pełni funkcje w organizmie?

Jod jest niezbędnym pierwiastkiem do syntezy hormonów tarczycy – tyroksyny (T4) i trójjodotyroniny (T3), zarówno kobiety ciężarnej jak i płodu. Hormony tarczycy odgrywają kluczową rolę w rozwoju układu nerwowego. Ponadto regulują metabolizm, wzrost i dojrzewanie organizmu, a także wpływają na pracę układu mięśniowego i sercowo-naczyniowego. W czasie ciąży zapotrzebowanie na jod istotnie wzrasta. , co wynika m.in. z zapotrzebowania rozwijającego się płodu.

Badania przeprowadzone wśród populacji kobiet ciężarnych w Polsce wykazują, że tylko 50% z nich otrzymuje zalecaną dzienną dawkę jodu (150-200 µg). Niedobór tego pierwiastka u kobiet w ciąży może być przyczyną zespołu zaburzeń u dziecka, takich jak wady wrodzone, zaburzenia rozwoju psychomotorycznego, kretynizm, wolę noworodków, niedoczynność tarczycy noworodków. Warto zauważyć, że występowanie tych zaburzeń bardzo łatwo można redukować, właśnie poprzez przyjmowanie odpowiedniej dawki jodu w formie suplementów diety szczególnie w okresie przygotowania do ciąży i podczas jej trwania.

Czym jest selen i jakie pełni funkcje w organizmie?

Selen to niezbędny mikroelement, którego rola w organizmie człowieka, a zwłaszcza dla kobiet w ciąży jest kluczowa. Pierwiastek ten uczestniczy w prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy, ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym oraz wsparciu układu odpornościowego. Wchodzi w skład selenoprotein, które uczestniczą m.in. w metabolizmie hormonów tarczycy, przekształcając tyroksynę (T4) w jej aktywną formę trójjodotyroninę (T3).

W okresie ciąży zapotrzebowanie na selen wzrasta, ponieważ mikroelement ten pełni kilka istotnych funkcji dla zdrowia matki i rozwijającego się dziecka:

• Prawidłowy rozwój płodu – niedobory selenu w połączeniu z niedoborem jodu zwiększają ryzyko poważnych zaburzeń neurologicznych, takich jak kretynizm,
• Profilaktyka poporodowego zapalenia tarczycy (PPT) – suplementacja u kobiet z grupy ryzyka może zmniejszać ryzyko wystąpienia poporodowego zapalnia tarczycy.

Dlaczego jod i selen są ważne dla kobiet w ciąży?

Selen i jod to pierwiastki śladowe, które odgrywają znaczną rolę w metabolizmie hormonów tarczycy. Jod jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania tarczycy, natomiast selen uczestniczy w aktywności dejodynaz – enzymów odpowiedzialnych za konwersję T4 do aktywnej formy T3, co pośrednio wspiera dostępność hormonów tarczycy dla płodu. Dejodynazy odgrywają istotną rolę w regulacji stężeń hormonów tarczycy w środowisku płodowym.. Enzymy te mają znaczenie w regulacji stężeń hormonów tarczycy w środowisku płodu.

Selen wchodzi w skład wielu enzymów oraz silnych przeciwutleniaczy (peroksydaza glutationowa), które chronią komórki organizmu oraz płodu przed uszkodzeniami przez wolne rodniki. Badanie populacji łódzkich kobiet w ciąży wykazało, że pomimo obowiązku jodowania soli kuchennej, kobiety te mają niedobory jodu, przy tym tylko 46% z badanych przyjmowało jod w formie suplementacji podczas ciąży.

Jakie jest zapotrzebowanie na jod i selen w trakcie ciąży?

W czasie ciąży organizm kobiety wymaga zwiększonej ilości składników mineralnych, aby sprostać potrzebom rozwijającego się płodu. Odpowiednia podaż jodu i selenu jest niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania tarczycy oraz rozwoju układu nerwowego dziecka.

Jod

Zapotrzebowanie na jod w ciąży wzrasta istotnie Wynika to ze wzmożonego wydalania przez nerki, zwiększonego stężenia białek transportujących hormony tarczycy oraz zapotrzebowania płodu.

• Zalecane dzienne spożycie mieści się w zakresie 22 µg.
• W Polsce podstawą profilaktyki jest jodowanie soli kuchennej, jednak nie pokrywa ono zwiększonego zapotrzebowania kobiet ciężarnych. Dlatego zaleca się suplementację jodu w dawce 150–200 µg dziennie, najlepiej rozpoczętą już kilka miesięcy przed planowaną ciążą.

Selen

Podczas ciąży również rośnie zapotrzebowanie na selen, mikroelement współdziałający z jodem w metabolizmie hormonów tarczycy i chroniący komórki przed stresem oksydacyjnym.

• Zalecane dzienne spożycie selenu wynosi 60µg.
• Choć niedobory można uzupełnić dietą (np. spożywając ryby, mięso, podroby czy orzeszki brazylijskie), należy pamiętać, że selen możnaprzedawkować, co może być szkodliwe. Dlatego suplementacja powinna być stosowana pod kontrolą specjalisty.

Czym grozi niedobór jodu i selenu w ciąży?

Oba składniki są istotne w przypadku prawidłowej pracy tarczycy oraz właściwego metabolizmu hormonów tarczycy. Już umiarkowana niedoczynność tarczycy ciężarnych powoduje u dzieci niższy iloraz inteligencji o 8-10 punktów. Niedobór jodu i niedoczynność tarczycy w ciąży to najczęstsza na świecie przyczyna niedorozwoju umysłowego. .

Selen jest pierwiastkiem ścisłe związanym z prawidłową pracą tarczycy, jego niedobory podczas ciąży mogą wpływać negatywnie na rozwój inteligencji u dzieci. Pierwiastek ten jest obecny tylko w glebie i tylko w ten sposób jest przenoszony do warzyw i owoców. Polska jest krajem o glebach z umiarkowaną zawartością selenu. Badanie przeprowadzone na grupie 750 matek w 30 tygodniu ciąży wykazało, że każdy wzrost stężenia selenu w erytrocytach krwi o 0,50 µg/g wiązał się ze zwiększeniem o prawie 4 punkty wyniku testu badającego rozumienie języka mówionego u dziecka w wieku 1,5 roku.

Nawet niewielkie niedobory jodu podczas I trymestru ciąży skutkowały odległymi skutkami w rozwoju intelektualnym dzieci w wieku 9 lat. Dzieci, których matki miały stężenie jodu na poziomie 150 µg/L w moczu podczas początkowych etapów ciąży miały znacząco lepsze wyniki testów określających zdolności wypowiadania się, pisania i rozumienia w porównaniu do dzieci, które doświadczyły lekkiego niedoboru jodu podczas rozwoju płodowego.

Jod i selen w ciąży – podsumowanie

Jod i selen to mikroelementy o ogromnym znaczeniu dla zdrowia kobiet ciężarnych oraz prawidłowego rozwoju ich dzieci. Odpowiadają za produkcję i metabolizm hormonów tarczycy, które wpływają na pracę układu nerwowego, rozwój mózgu, metabolizm i ogólną sprawność organizmu. Ich niedobory, nawet umiarkowane, mogą prowadzić do poważnych konsekwencji, takich jak wady wrodzone, zaburzenia rozwoju psychomotorycznego czy obniżenie zdolności poznawczych dziecka.

W Polsce, mimo obowiązkowego jodowania soli, problem niedoborów nadal jest zauważalny, szczególnie wśród kobiet w ciąży. Dlatego tak istotne jest świadome dbanie o dietę, uwzględniającą produkty bogate w te pierwiastki, a w razie potrzeby także odpowiednia suplementacja prowadzona pod kontrolą lekarza.

Literatura:

1. Skröder HM et al. Clin Nutr. 2014. pii: S0261-5614(14)00248-9.
2. Pieczyńska J, Grajeta H. Journal of Trace Elements in Medicine and Biology 2015; 29:31–38
3. Li Y et al. Clin Endocrinol (Oxf). 2010;72(6):825-9
4. Zygmunt A et al. Endokrynologia Polska 2015; 66 (5)
5. Hynes KL et al. J Clin Endocrinol Metab. 2013;98(5):1954-62.
6. Szybiński Z. 2005;1(56): 65-71.
7. Szybiński Z. Pol J Endocrinol. 2005;1(56): 65-71.
8. Przybylik-Mazurek E. Biol Trace Elem Res 2011; 141:65–75
9. Pieczyńska J, Grajeta H. Journal of Trace Elements and Medicine and Biology2015;29: 31–38
10. Negro R. et al. J Clin Endocrinol Metab. 2007;92(4):1263-8.